Nguyên lý và Nghệ thuật
"Nguyên lý" và "nghệ thuật" là hai khái niệm khác nhau nhưng bổ sung cho nhau. Có thể hình dung như sau:
| Nguyên lý | Nghệ thuật |
|---|---|
| Trả lời câu hỏi"Tại sao?" | Trả lời câu hỏi"Làm thế nào?" |
| Là quy luật, nền tảng, ít thay đổi | Là cách vận dụng linh hoạt, tùy tình huống |
| Có thể học từ sách vở | Chủ yếu được rèn qua trải nghiệm |
| Thiên về logic | Thiên về trực giác và sáng tạo |
| Giống "bản đồ" | Giống "cách lái xe" |
Ví dụ trong nhiều lĩnh vực
1. Bóng đá
-
Nguyên lý:Đội kiểm soát được khoảng trống thường có lợi thế.
-
Nghệ thuật: Cần rê bóng lúc nào, chuyền lúc nào, chuyền cho ai, tăng tốc lúc nào, chọn khoảng trống nào cho bản thân?
Một HLV có thể biết mọi nguyên lý các chiến thuật, nhưng chưa chắc có nghệ thuật thay người đúng thời điểm.
2. Máy học (Machine Learning)
-
Nguyên lý:Dữ liệu huấn luyện phải đại diện cho dữ liệu thực tế; tránh overfitting.
-
Nghệ thuật:Chọn đặc trưng nào, điều chỉnh siêu tham số ra sao, khi nào dừng huấn luyện.
Đó là lý do hai nhóm nghiên cứu dùng cùng một thuật toán nhưng kết quả khác nhau.
3. Cuộc sống
-
Nguyên lý:Muốn giỏi phải luyện tập có chủ đích. Chủ yếu giải quyết đúng bài toán .
-
Nghệ thuật:Biết lúc nào nên kiên trì, lúc nào nên dừng, nghỉ, thật, giả, lúc nào nên thay đổi hướng, trọng số là ai? Tập trung vào chữ đẹp.
Một cách so sánh thú vị
-
Nguyên lý giống vật lý.
- Nghệ thuật giống võ thuật.
Vật lý nói đòn đánh nào tạo lực lớn nhất; võ thuật là biết tung đòn đó đúng lúc, đúng người, đúng khoảng cách, đúng điểm chạm.
Câu nói cô đọng
Nguyên lý cho bạn nền móng. Nghệ thuật giúp bạn chiến thắng. Nguyên lý quyết định điều gì đúng; nghệ thuật quyết định điều gì đẹp, phù hợp.
Đó cũng là điểm khác biệt giữa chuyên gia và bậc thầy:
-
Chuyên gia thường nắm rất chắc nguyên lý.
-
Bậc thầy vừa nắm nguyên lý, vừa có nghệ thuật vận dụng đến mức linh hoạt, tự nhiên, và hiệu quả trong những tình huống mà không có công thức cố định.
So sánh nguyên lý và nghệ thuật trong dàn nhạc và đội bóng. Đây là những hệ thống phức tạp, có người giữ nền tảng, có người tạo đột biến.
4. Trong dàn nhạc
| Vai trò | Thiên về |
|---|---|
| Bộ gõ (trống, timpani) giữ nhịp | Nguyên lý |
| Bass (contrabass) giữ hòa âm nền | Nguyên lý |
| Nhạc trưởng | Kết hợp cả hai |
| Piano đệm | Nghiêng vềnguyên lý |
| Guitar đệm | Kết hợp |
| Kèn, violin, guitar solo, | Nghệ thuật |
| Piano độc tấu | Nghệ thuậtrất cao |
Tại sao?
-
Người giữ nhịp và hòa âm tạo rakhung. Nếu họ sai, cả dàn nhạc dễ rối.
-
Người chơi solo không tạo khung, nhưng tạocảm xúc, réo rắc, màu sắc lung linh và điểm nhấn.
Nói ngắn gọn: Nguyên lý tạo nên sự ổn định. Nghệ thuật tạo nên sự thăng hoa.
5.Trong đội bóng 11 người
Không có vị trí nào hoàn toàn thuộc một phía, nhưng có thể xem xét theo mức độ.
| Vị trí | Thiên về |
|---|---|
| Trung vệ | Nguyên lý |
| Tiền vệ phòng ngự (số 6) | Nguyên lý |
| Hậu vệ | Nguyên lý |
| Thủ môn | Nguyên lýrất cao |
| Tiền vệ trung tâm | Cân bằng |
| Tiền vệ kiến thiết (số 10) | Nghệ thuật |
| Tiền đạo cánh | Nghệ thuật |
| Trung phong | Nghệ thuật |
Ví dụ:
-
Một trung vệ giỏi phải luôn đúng vị trí, giữ cự ly đội hình và đọc tình huống. Đây là những nguyên tắc rất rõ ràng.
-
Một số 10 như Zinedine Zidane hay Kevin De Bruyne thường tạo khác biệt bằng những đường chuyền sát thương hoặc ra các quyết định mà không có "công thức" cố định.
6.Nếu ví cả đội bóng như một bản giao hưởng
-
Thủ môn= nền móng của bản nhạc.
-
Trung vệ= nhịp và hòa âm.
-
Tiền vệ phòng ngự= chiếc cầu nối giữ mọi thứ gắn kết.
-
Tiền vệ trung tâm= người điều phối.
-
Số 10= nghệ sĩ ứng tác.
-
Tiền đạo= người hát đoạn cao trào.
Một góc nhìn sâu hơn
Ở đẳng cấp cao, ranh giới giữa nguyên lý và nghệ thuật dần mờ đi.
-
Sergio Busquets (TBN, tiền vệ thủ) là bậc thầy của nguyên lý. Anh hiếm khi làm điều hoa mỹ, nhưng luôn ở đúng nơi, đúng thời điểm.
-
Lionel Messi (Argentina, tiền đạo+tiền vệ công) là bậc thầy của nghệ thuật, nhưng nghệ thuật ấy vẫn dựa trên nền tảng nguyên lý rất vững: chọn vị trí, quan sát khoảng trống, tối ưu hóa quyết định.
Chúng ta có thể cô đọng thành:
Trong mọi hệ thống, nguyên lý giữ cho hệ thống không sụp đổ; nghệ thuật quyết định hệ thống có đạt tới sự xuất sắc hay không.
Khi hai yếu tố hòa quyện, ta có một dàn nhạc chơi như một cơ thể thống nhất, nhưng thăng hoa hoặc một đội bóng vừa kỷ luật vừa giàu sức sáng tạo.