Ngày nay, trẻ em có thể trở thành nạn nhân, nhưng không phải do các em đã chia sẻ hình ảnh của mình mà là bởi trí tuệ nhân tạo (AI) có thể tạo ra hình ảnh hoặc video nhạy cảm có độ chân thực cao từ hình ảnh mà chính các em không hề hay biết hoặc không hề đồng ý.
Sự an toàn của trẻ em không thể bị bỏ lại phía sau
Tôi vẫn nhớ như in cuộc trò chuyện với một em gái trong chuyến thăm một bản làng ở vùng sâu, vùng xa của Việt Nam. Với sự tự tin lặng lẽ, em chia sẻ rằng mình muốn trở thành kỹ sư. Em mới chỉ bắt đầu làm quen với máy tính, nhưng thế giới số đã mở ra cho em những khả năng mà trước đây em chưa từng nghĩ tới.
Ở nhà, tôi cũng thấy niềm tin vững chắc ấy ở các con tôi. Đang trong độ tuổi vị thành niên, cũng giống như nhiều bạn trẻ ngày nay, các con tôi dành nhiều thời gian lên mạng để học tập, tìm hiểu những vấn đề mình quan tâm và kết nối với bạn bè. Những trải nghiệm đó mỗi ngày đều nhắc nhở tôi về cả các cơ hội cũng như những rủi ro trong thời đại số.
Đối với trẻ em Việt Nam và trên toàn thế giới, công nghệ số mang đến những hứa hẹn lớn. AI đang nhanh chóng làm thay đổi mọi mặt của đời sống. Với trẻ em và thanh thiếu niên, những công nghệ này mở ra cơ hội chưa từng có để học tập, phát triển, kết nối và trang bị các kỹ năng cần thiết cho tương lai.
Nhưng chính những công nghệ ấy cũng đang tạo ra những tác hại mới, nhất là về xâm hại và bóc lột tình dục trẻ em trên môi trường mạng. Ngày nay, trẻ em có thể trở thành nạn nhân, nhưng không phải do các em đã chia sẻ hình ảnh của mình mà là bởi AI có thể tạo ra hình ảnh hoặc video nhạy cảm có độ chân thực cao từ hình ảnh mà chính các em không hề hay biết hoặc không hề đồng ý.
Đây không phải là một nguy cơ của tương lai. Nó đang diễn ra ngay lúc này - âm thầm, nhanh chóng và trên quy mô lớn mà tất cả chúng ta cần phải để tâm đến.
Mối đe dọa mới đang gia tăng
Điều khiến việc này trở nên đặc biệt đáng lo ngại không chỉ nằm ở bản chất của hành vi xâm hại, mà còn ở mức độ dễ dàng của việc thực hiện.
Những công nghệ trước đây đòi hỏi kiến thức chuyên môn cao nay đã trở nên phổ biến và dễ tiếp cận. Chỉ với vài thao tác đơn giản, hình ảnh có thể bị chỉnh sửa, danh tính có thể bị lợi dụng và trẻ em có thể trở thành mục tiêu theo những cách rất khó phát hiện hoặc truy vết.
Chúng ta đang chứng kiến sự gia tăng của các tài liệu xâm hại do AI tạo ra và các nội dung “deepfake” được sử dụng nhằm hạ nhục, đe dọa hoặc kiểm soát nạn nhân.
Một nghiên cứu gần đây của UNICEF, ECPAT và INTERPOL tại 11 quốc gia cho thấy ít nhất 1,2 triệu trẻ em cho biết hình ảnh của các em đã bị chỉnh sửa thành các nội dung nhạy cảm deepfake trong năm qua.
Trong một số trường hợp, chính trẻ em đã tạo ra hoặc chia sẻ những nội dung này mà chưa nhận thức đầy đủ về hậu quả. Việc các công cụ tạo hình ảnh và video bằng AI ngày càng dễ tiếp cận đang góp phần làm gia tăng cả số lượng lẫn tốc độ lan truyền các tài liệu xâm hại tình dục trẻ em (CSAM).
Thách thức này càng trở nên phức tạp vì tốc độ phát triển của nó đang vượt xa khả năng ứng phó của các hệ thống hiện nay.
Tác hại là có thật và kéo dài
Nhiều người cho rằng nếu một hình ảnh không phải là “thật”, thì tác hại mà nó gây ra cũng sẽ ít nghiêm trọng hơn. Nhưng với trẻ em, cảm nhận không phải là như vậy.
Đối với trẻ em, nỗi sợ hãi, sự xấu hổ và cảm giác mất niềm tin là hoàn toàn có thật. Những hình ảnh được tạo ra bằng công nghệ số có thể đeo bám các em trong nhiều năm, ảnh hưởng đến cách các em nhìn nhận bản thân cũng như cách người khác nhìn nhận các em.
Điều đáng lo ngại hơn là trẻ em giờ đây có thể trở thành nạn nhân mà không hề tiếp xúc với thủ phạm, không gửi bất kỳ tin nhắn nào và thậm chí không biết rằng mình đang bị xâm hại.
Điều này làm thay đổi căn bản nhận thức của chúng ta về bảo vệ trẻ em, không chỉ đối với các cơ quan nhà nước và hệ thống bảo vệ trẻ em, mà còn đối với các bậc cha mẹ như tôi đang tìm cách giúp con mình an toàn trên môi trường mạng.
Những gì tôi chứng kiến từ thực tế
Trong các chuyến thăm các dự án do UNICEF hỗ trợ, tôi đã tận mắt chứng kiến cả tiềm năng lẫn rủi ro mà thế giới số mang lại cho con em chúng ta.
Tại một Câu lạc bộ đổi mới sáng tạo, tôi gặp nhóm nữ sinh đang học lập trình. Một bé gái 12 tuổi người dân tộc tự hào giới thiệu với tôi trò chơi điện tử mà em tự thiết kế, lấy cảm hứng từ chính cuộc sống nơi bản làng của mình. Công nghệ đã mang lại cho em sự tự tin và cơ hội cất lên tiếng nói của mình.
Nhưng tại một bản làng khác, tôi gặp những em sử dụng điện thoại thông minh không được hướng dẫn cụ thể. Các em tự mình khám phá không gian mạng mà không chắc điều gì là an toàn và cũng không biết tìm kiếm sự hỗ trợ ở đâu khi gặp rủi ro.
Một bé trai chia sẻ với tôi rằng mỗi khi gặp điều gì khiến mình khó chịu trên mạng, em thường im lặng. Em không muốn cha mẹ phải lo lắng.
Chính sự im lặng ấy khiến tôi trăn trở nhất, bởi những trẻ em dễ bị tổn thương nhất thường là những em được kết nối với thế giới số nhưng lại không được bảo vệ đầy đủ.
Điều này có ý nghĩa gì đối với Việt Nam?
Hiện nay, gần 9 trong số 10 trẻ em từ 12-17 tuổi ở Việt Nam có sử dụng internet, trong đó nhiều em dành từ 5-7 giờ mỗi ngày trên mạng. Công nghệ số đã trở thành một phần không thể tách rời của tuổi thơ.
Những tác hại do AI tạo ra đang tạo ra thêm các thách thức mới, bên cạnh các vấn đề vốn đã tồn tại từ lâu như bắt nạt hay bóc lột trên mạng. Đồng thời, AI cho thấy rõ nét khoảng cách giữa những trẻ em được hỗ trợ đầy đủ và những em không có sự hỗ trợ cần thiết.
Đây không đơn thuần là câu chuyện về công nghệ. Đây là câu chuyện về cách chúng ta bảo vệ trẻ em trong một thế giới đang thay đổi nhanh chóng.
Việt Nam đã đạt được nhiều tiến bộ quan trọng với hệ thống pháp luật và chính sách ngày càng hoàn thiện về bảo vệ trẻ em, an ninh mạng và quản trị số, đồng thời chú trọng hơn đến các biện pháp phòng ngừa và cách tiếp cận lấy trẻ em làm trung tâm.
Nghị định mới của Chính phủ có hiệu lực từ ngày 16/5/2026 đã đẩy mạnh việc bảo vệ quyền riêng tư của trẻ em thông qua việc cấm công khai thông tin cá nhân của trẻ khi chưa có sự đồng ý của trẻ từ 7 tuổi trở lên cùng cha mẹ hoặc người chăm sóc. Đây là một bước tiến quan trọng trong bối cảnh các rủi ro số ngày càng phức tạp.
Việt Nam cũng thể hiện vai trò lãnh đạo mạnh mẽ trên trường quốc tế. Là quốc gia thứ hai trên thế giới phê chuẩn Công ước Liên hợp quốc về chống tội phạm mạng, còn được biết đến với tên gọi Công ước Hà Nội, Việt Nam đã gửi đi một thông điệp rõ ràng rằng tương lai số phải an toàn, bảo mật và bảo vệ trẻ em.
Tiếp nối những cam kết đó, Chính phủ đã phê duyệt Chương trình quốc gia về bảo vệ và hỗ trợ trẻ em tương tác lành mạnh, sáng tạo trên môi trường mạng giai đoạn 2026–2030, nhằm bảo vệ trẻ em và trao quyền để các em trở thành những công dân số tự tin thông qua việc hoàn thiện khung pháp lý, tăng cường hệ thống bảo vệ, nâng cao chất lượng giáo dục và thúc đẩy phối hợp hành động.
Tuy nhiên, vẫn còn những khoảng trống cần được khắc phục. Một số quy định pháp luật chưa theo kịp sự phát triển của công nghệ, cơ chế thực thi cần được tăng cường và các biện pháp bảo vệ cần được cập nhật phù hợp hơn với môi trường số đang thay đổi từng ngày.
Đây là những bước tiến quan trọng, nhưng cần được hiện thực hóa thành hành động cụ thể.
Các cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội, đối tác quốc tế và khu vực tư nhân đều có vai trò quan trọng. Các công ty công nghệ có trách nhiệm rõ ràng trong việc tôn trọng và bảo vệ quyền trẻ em trên môi trường số. Điều đó đồng nghĩa với việc thiết kế các nền tảng và công cụ an toàn ngay từ đầu, thực hiện đánh giá rủi ro một cách nghiêm túc và chủ động ngăn ngừa, phát hiện cũng như ứng phó với các nguy cơ gây hại.
Lời kêu gọi hành động
Tốc độ thay đổi hiện nay không cho phép chúng ta chậm trễ. Chúng ta phải hành động ngay từ bây giờ.
Chính phủ cần bảo đảm hệ thống pháp luật và thực thi luôn theo kịp sự phát triển của công nghệ, đồng thời tiếp tục đầu tư để tăng cường hệ thống bảo vệ trẻ em nhằm ngăn ngừa, phát hiện và ứng phó với các nguy cơ gây hại cả trên môi trường mạng lẫn ngoài đời thực.
Các công ty công nghệ cần bảo đảm rằng an toàn của trẻ em được tích hợp ngay trong thiết kế sản phẩm và nền tảng của mình.
Nhà trường và gia đình cần được trang bị kiến thức và kỹ năng cần thiết để đồng hành cùng trẻ em trên môi trường số, thay vì cảm thấy quá tải trước những thay đổi quá nhanh của công nghệ.
Và chúng ta cần xây dựng những hệ thống mà trẻ em có thể tin tưởng tìm đến khi cần hỗ trợ, để không một em nào phải đối mặt với tổn hại trong cô đơn.
Trên hết, chúng ta phải lắng nghe trẻ em và cùng các em xây dựng một môi trường trực tuyến an toàn hơn.
Chia sẻ trách nhiệm cho tương lai
AI có tiềm năng cải thiện cuộc sống của trẻ em theo những cách vô cùng tích cực.
Tôi nhìn thấy tiềm năng ấy trong lớp học, trong cộng đồng và ngay trong chính gia đình mình - qua sự tò mò, sáng tạo và khát vọng học hỏi của các con.
Nhưng công nghệ không tự quyết định tương lai. Chính chúng ta là những người đưa ra quyết định đó, thông qua những lựa chọn mà chúng ta đưa ra, những cơ chế bảo vệ mà chúng ta xây dựng và trách nhiệm mà chúng ta sẵn sàng gánh vác.
Câu hỏi đặt ra cho tất cả chúng ta hôm nay là: Liệu chúng ta sẽ để tốc độ đổi mới vượt qua khả năng bảo vệ trẻ em, hay sẽ hành động ngay từ bây giờ để bảo đảm mọi trẻ em đều được an toàn?
Tương lai mà chúng ta xây dựng phải là một tương lai nơi trẻ em không chỉ được kết nối mà còn được bảo vệ, được tôn trọng và được trao quyền để phát huy hết tiềm năng của mình.
Và đó là trách nhiệm chung của tất cả chúng ta.
Silvia Danailov
Nguồn: BÁO MỚI
