Giới tinh hoa nên được hình thành như thế nào? (Kỳ 2): Giới tinh hoa trong kỷ nguyên mới có gì khác trước?
Thuật ngữ giới tinh hoa được sử dụng khá rộng rãi trên các diễn đàn và trong cộng đồng. Tuy nhiên, nội hàm khái niệm về nhóm này lại còn gây nhiều tranh luận khác nhau. Nhìn chung, nhóm tinh hoa là những người được kỳ vọng trao vai trò dẫn dắt sự phát triển của kinh tế - xã hội khi có thể nắm trong tay ba yếu tố: năng lực, nguồn lực và quyền lực.
Yếu tố năng lực thường được nhìn nhận dưới khía cạnh tri thức và khả năng lãnh đạo, quản lý. Yếu tố nguồn lực bao gồm các chất liệu đầu vào giúp tạo giá trị tùy từng hoàn cảnh như thể chế, tài chính, đất đai, công nghệ... Cuối cùng, yếu tố quyền lực giúp nhóm tạo ảnh hưởng và huy động sự tham gia, phối hợp từ cộng đồng.
Dù quan điểm về giới tinh hoa đối với đại đa số ít thay đổi qua thời gian, nhưng vai trò và thách thức mà nhóm này phải đối diện có khác biệt so với giai đoạn đổi mới khi bước vào kỷ nguyên phát triển thịnh vượng. Những tác động rõ nét của các công nghệ tự động hóa, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo (AI) đối với vai trò của nhóm này rất cần được làm rõ.
Tự động hóa của robot làm gia tăng nguồn lực và vai trò thiết kế luật chơi mới
Robot được kỳ vọng làm tăng năng suất các ngành và dần thay thế vai trò của lao động chân tay ở một số phân khúc công việc có tính chất lặp đi lặp lại. Nguyên tắc thay thế robot trong các hoạt động sản xuất nông nghiệp và công nghiệp là phải đảm bảo tiết kiệm chi phí và phải đảm bảo chất lượng tương đương hoặc cao hơn lao động được thay thế.
Điều này khiến đặc điểm quá trình thay thế của robot đối với các nước dựa vào lợi thế chi phí lao động giá rẻ, kỹ năng thấp, chủ yếu tập trung vào những ngành sử dụng robot giá rẻ với hiệu quả cải thiện chất lượng ở mức độ vừa phải thì mới có thể thay thế hiệu quả nhân lực. Ngược lại, ở những quốc gia phát triển, có mức lương và trình độ kỹ thuật của lao động cao, quá trình ứng dụng robot diễn ra mạnh mẽ hơn và tập trung ở những ngành ứng dụng công nghệ cao.
Tuy có tác động thay thế, robot đang làm tăng cả thu nhập lẫn số lượng việc làm, tạo tác động khác biệt đến từng nhóm đối tượng. Người lao động có trình độ trung bình và cao được hưởng lợi, nhưng người lao động có trình độ thấp, đặc biệt là những người làm các công việc có tính chất rập khuôn, đối mặt với khả năng mất việc.
Nhìn nhận dưới góc độ này, sự xuất hiện của hoạt động tự động hóa từ robot đang gia tăng yếu tố nguồn lực cho giới tinh hoa, cụ thể là nguồn lực công nghệ. Điều này cũng sẽ giúp tăng khả năng phối hợp của nhóm được dẫn dắt với nhóm tinh hoa. Tuy nhiên, vai trò lớn của nhóm tinh hoa trong kỷ nguyên tự động hóa là làm sao để giúp nhóm nhân lực trình độ thấp có thể nâng cao năng lực để bắt kịp sự phát triển của nền kinh tế - xã hội mà không bị chôn vùi bởi công nghệ.
AI đòi hỏi năng lực của giới tinh hoa phải cao hơn
AI bắt đầu được nghiên cứu từ 30 năm trước, nhưng tác động thật sự đến nền kinh tế và thị trường lao động chỉ trong giai đoạn 10 năm gần đây và mức độ ảnh hưởng vẫn còn là một ẩn số chưa nhìn thấy hết được. Những ghi nhận ban đầu cho thấy AI tác động mạnh mẽ hơn lên nhóm nhân lực trình độ cao. Trình độ học vấn càng cao, mức độ tiếp xúc với AI trong công việc càng lớn.
Điều này cho thấy AI sẽ ảnh hưởng đến nền kinh tế của các nước phát triển nhiều hơn là các nước đang phát triển. Nguyên tắc thay thế của AI tương tự robot, dựa vào khả năng tiết kiệm chi phí và điều chỉnh chất lượng. Do nhóm nhân lực trình độ cao có kỹ năng và mức lương cao, nên khả năng thay thế của AI được dự báo là sẽ nhanh và mạnh mẽ hơn cả robot.
Loại hình công việc mà AI có thể thay thế là những công việc trí óc có tính chất lặp đi lặp lại, và có sẵn các công thức tương đối ổn định như phân tích, dự báo hoặc các chuyên viên thu thập dữ liệu, nhà thiết kế. Do sử dụng thuật toán để ghi nhớ dữ liệu và các mô thức xử lý, AI liên tục được dạy để nhớ và xử lý dữ liệu với khối lượng và tốc độ tăng theo cấp số nhân, nên khả năng thay thế nhân lực của AI trong tương lai được dự báo ngày càng nhiều hơn. Mức độ cao nhất là sẽ thay thế hầu như hoàn toàn những công việc đã có tiền lệ lần đầu tiên và chỉ những công việc chưa có tiền lệ mới đòi hỏi con người thực hiện.
Tính đến thời điểm hiện tại, các nghiên cứu cho thấy tác động của AI khác hẳn so với robot khi dường như không tạo thêm việc làm mới cao cấp hơn sau khi thay thế việc làm cũ, và không giúp thu nhập của nhân lực ngành tăng lên. Điều này cho thấy AI đã khép lại dư địa phát triển giá trị mà nhân lực có thể đem lại trên mô thức vận hành kinh tế xã hội cũ, đòi hỏi phải thiết kế mô thức mới, nơi con người tiếp tục tạo giá trị ở một nền tảng cao hơn.
Như vậy, sự ra đời và ngày càng hoàn thiện của AI đang góp phần định nghĩa lại vai trò của giới tinh hoa. Việc dẫn dắt nền kinh tế - xã hội phát triển theo những mô thức vận hành đã có tiền lệ sẽ không còn được đề cao, thay vào đó, nhóm tinh hoa cần chuyển đổi từ tư duy phân tích, tổng hợp thông thường sang tư duy đột phá, đổi mới. Một thách thức khác cho vai trò giới tinh hoa trong kỷ nguyên mới đó là nhiệm vụ phải thiết lập một mô thức vận hành kinh tế xã hội mới, nơi nguồn nhân lực có nhiều dư địa tạo giá trị từ những công việc chưa có tiền lệ.
Chuyển đổi số thay thế vai trò quản lý và thay đổi cách thức vận hành
Kỹ thuật số là công nghệ mang tính chất nền tảng, có tác động tăng hiệu quả quy trình trung gian và từ đó tác động đến số lượng cũng như bản chất vận hành công việc. Công nghệ số sẽ có khuynh hướng thay thế các công việc mang tính chất quản lý, điều hành có đặc điểm cụm ngành, hỗ trợ cho sự ra đời nhiều mô hình kinh doanh mới có tính chất linh hoạt và giúp sử dụng các nguồn lực hiệu quả hơn dựa trên cơ chế chia sẻ thông tin và tạo lập các hệ sinh thái tổng hợp, phục vụ nhu cầu của bên cung và bên cầu.
Số hóa và kỹ thuật số là công nghệ nền tảng có tác động đến cách thức làm việc, nên nhiều khả năng sẽ có tính thay thế đối với nhóm công việc mang tính quản lý, điều hành nhiều hơn là công việc sản xuất kinh doanh chính, và tạo ra nhiều cơ hội việc làm cho các nhóm lao động có thể tham gia một cách linh hoạt, nên giảm được sự lãng phí nhân lực.
Nhìn ở góc độ trên, chuyển đổi số, bên cạnh việc gia tăng nguồn lực công nghệ cho giới tinh hoa như quá trình tự động hóa, đang dần thay thế vai trò quản lý của giới tinh hoa, nên trong tương lai vai trò lãnh đạo, dẫn dắt sự chuyển đổi, phát triển sẽ được đề cao hơn vai trò quản lý. Tuy nhiên, như đã mô tả, dưới tác động của AI vai trò lãnh đạo lúc này cũng sẽ có nhiều khác biệt. Ngoài ra, sự xuất hiện của công nghệ số cũng tái thiết lập các mô thức vận hành các hoạt động kinh tế - xã hội, đòi hỏi vai trò linh hoạt thích ứng đối với nhóm người dẫn dắt và phối hợp.
Nhìn chung, sự xuất hiện của các công nghệ mới kể trên đã thay đổi vai trò giới tinh hoa theo hướng đòi hỏi cao hơn về mặt năng lực, đặc biệt là năng lực tư duy đổi mới đột phá, cung cấp nhiều hơn các nguồn lực công nghệ tiến bộ, và thay đổi quyền lực hướng về vai trò lãnh đạo dẫn dắt công chúng nhiều hơn là vai trò quản lý, kiểm soát. Những thay đổi này sẽ ngày càng mạnh mẽ, đòi hỏi giới tinh hoa phải thay đổi đặc điểm và bản chất trong kỷ nguyên phát triển thịnh vượng.
